Tôi đang trải qua một giai đoạn không mấy dễ dàng: tôi thất nghiệp.
Cảm giác không có một công việc ổn định, không có một nguồn thu nhập đều đặn hàng tháng tạo ra một áp lực vô hình nhưng cực kỳ nặng nề lên tâm trí tôi mỗi ngày. Để trốn tránh cảm giác bất an và lo sợ mình bị tụt hậu, tôi lao vào đọc. Tôi nạp thông tin một cách điên cuồng. Lượng kiến thức tôi đọc trong một ngày ở thời điểm hiện tại có thể bằng lượng kiến thức trước đây tôi phải đọc trong cả một tuần. Tôi lướt qua hàng tá bài phân tích vĩ mô, lưu lại hàng chục mẹo dùng prompt trên mạng, thấy cái gì cũng "wow" và tự nhủ: "Mình đang học, mình không lười biếng".
Nhưng sự thật là gì? Tôi không nhớ nổi toàn bộ những gì mình đã đọc. Tệ hơn, tôi bắt đầu xuất hiện triệu chứng hay quên những gì người khác nói trực tiếp nếu không ghi chép lại ngay lập tức. Bộ não tôi giống như một chiếc cốc đã đầy tràn nước, bất cứ giọt nước nào đổ thêm vào đều tự động trào ra ngoài.
Đáng sợ nhất là cảm giác bứt rứt tội lỗi mỗi khi tôi có ý định dừng đọc hoặc tắt máy tính. Cuối một ngày cảm thấy mình làm việc kém hiệu quả, tôi lại rơi vào cái bẫy "cấp bù tâm lý". Tôi mở máy ra, liệt kê một danh sách dài dằng dặc những công việc phải làm xong vào ngày mai để bù đắp cho khoảng thiếu hụt ngày hôm nay. Để rồi ngày mai, nhìn vào cái "núi" việc đó, não tôi lại bị ngợp, mệt mỏi và tiếp tục cầm điện thoại lên lướt mạng vô thức để xã hội xoa dịu nỗi sợ. Đó là một vòng lặp độc hại và tàn nhẫn.
Trong những đêm mất ngủ vì lo âu, tôi tình cờ xem được hai video: cuộc trò chuyện của Giáo sư Po-Shen Loh trên The Quốc Khánh Show và bài chia sẻ "Trí Tuệ Nhân Tạo: Thừa mứa & Đói khát" của anh Duy Thanh Nguyen. Những trăn trở của họ như một gáo nước lạnh dội thẳng vào sự ngộ nhận năng suất của tôi. Họ nói về một xã hội đang thừa mứa thông tin "mì ăn liền" do AI khuếch đại nhưng lại đói khát tư duy sâu sắc, về việc con người đang tự nhường quyền suy nghĩ cho máy móc và vô tình biến mình thành một cái mộc đóng dấu rỗng tuếch.
Nhìn lại bản thân, tôi nhận ra mình chính là nạn nhân của kỷ nguyên chạy nước rút này. Và tôi biết, mình phải tự định hình lại luật chơi cho riêng mình.
Từ Lời Khuyên Trên Màn Hình Đến "Bộ Lọc" Của Chính Tôi
Tôi nhận ra sai lầm của mình là đã bắt bộ não phải gánh vác quá nhiều ưu tiên cùng một lúc: vừa muốn giỏi tiếng Anh thật nhanh để có việc, vừa muốn xây side project hoàn hảo, viết blog thật hay, lại vừa phải đi làm lặt vặt và học lái xe để sinh tồn. Tôi đã phân rã sự tập trung của mình ra quá nhiều hướng, để rồi việc nào cũng lỡ dở.
Học đi đôi với hành. Nhưng nếu "hành" cần tốc độ, thì "học" bắt buộc phải có lực ma sát.
Tôi không thể ép mình trở thành siêu nhân. Vì vậy, tôi quyết định thực hiện một cuộc phẫu thuật chiến lược cho cuộc sống của mình, chia năng lượng thành hai vùng rõ rệt dựa trên cơ chế vận hành của chính bộ não.
Vùng Sinh Tồn
Đây là nơi tôi ưu tiên tốc độ.
Tôi chấp nhận dành thời gian học lái xe để có thể tạm kiếm sống bằng Xanh SM và làm những công việc lặt vặt để đắp đổi qua ngày. Ở vùng này, tôi giao hoàn toàn cho hành động nhanh và quyết liệt để giải quyết bài toán kinh tế trước mắt. Tôi không yêu cầu bản thân phải suy nghĩ quá triết lý ở mọi bước.
Vùng Tích Lũy
Đây là nơi tôi ưu tiên chiều sâu.
Tôi chọn giữ lại những thứ mình đã làm tốt là side project và blog để làm chất liệu cho CV, đồng thời dồn lực đối diện với rào cản lớn nhất: tiếng Anh chuyên ngành. Trước đây, cứ hễ chạm vào sách vở được khoảng 15 phút là tôi mất tập trung và mệt mỏi. Tôi biết mình không thể tiếp tục học kiểu đó nữa.
Tôi thuộc tuýp người làm rồi mới học. Tôi có thể xây side project chạy khá tốt theo bản năng, nhưng lại thiếu từ vựng chuyên ngành để giải thích nguyên nhân gốc rễ bằng tiếng Anh. Khả năng đọc hiểu của tôi có thể ổn ở mức tương đối, nhưng để tự viết hay tự phản biện thì tôi bị khựng lại rất nhanh.
Khi AI Trở Thành "Người Đá Tập" Thay Vì Cây Gậy Dò Đường
Để giải quyết tận gốc sự bế tắc này, tôi quyết định bỏ tư duy học thụ động để chuyển sang một kiểu "chơi Judo với công nghệ" bằng phương pháp lội ngược dòng.
Thay vì bắt AI dạy mình như một chiếc loa phát bài giảng, tôi biến nó thành một "khách hàng khó tính" hoặc một người phỏng vấn kỹ thuật để ép bản thân phải phản xạ.
Quy trình tôi đang áp dụng rất đơn giản nhưng tạo ra ma sát thật.
Bước 1: Tạo "Võ Đài" Tranh Luận
Tôi không mở sách học từ vựng trước.
Tôi mở một luồng chat riêng với AI và ném cho nó một vai trò rất cụ thể:
Mày là một nhà tuyển dụng kỹ thuật cấp cao. Hãy nhìn vào side project của tao và hỏi tao đúng một câu hỏi khó bằng tiếng Anh đơn giản để chất vấn tại sao tao lại thiết kế cấu trúc dự án như vậy. Đừng dùng từ đao to búa lớn. Hãy hỏi "Tại sao" và đợi tao trả lời.
Ngay lập tức, bối cảnh học chuyển từ tiếp nhận thụ động sang đối thoại có áp lực.
Bước 2: Phản Xạ Chắp Vá
Khi AI đưa ra câu hỏi, một lực ma sát thật sự xuất hiện trong não tôi.
Tôi bắt buộc phải lục lọi vốn tiếng Anh đời sống cơ bản để trả lời. Từ nào bí, tôi chêm thẳng tiếng Việt vào. Ví dụ:
Tôi chọn database này vì nó rất fast, và dữ liệu không bị mất khi hệ thống crash. Tôi không biết gọi tên kỹ thuật của nó là gì, nhưng tôi test thấy thế.
Nó không đẹp. Nó không chuẩn. Nhưng nó là phản xạ thật của tôi, chứ không phải một câu chữ vay mượn.
Bước 3: Sở Hữu Kiến Thức Từ Gốc Rễ
Sau khi tôi gửi câu trả lời chắp vá đó, tôi yêu cầu AI nâng cấp chính câu chữ của mình:
Hãy sửa lại câu trả lời này theo cách một chuyên gia sẽ nói, giải thích thuật ngữ đó, rồi hỏi câu tiếp theo.
Lúc đó, AI trở thành một người đá tập đúng nghĩa. Nó không nghĩ thay tôi từ đầu đến cuối. Nó phản đòn sau khi tôi đã buộc bản thân bước vào trận.
Ngay lập tức, tôi có thể nhận được một phản hồi kiểu như:
Ý bạn là "data persistence" và "high availability". Một người có kinh nghiệm có thể diễn đạt như thế này...
Bằng cách này, tôi chỉ mất 15 đến 20 phút mỗi ngày nhưng não không hề mệt mỏi như khi cố nuốt lý thuyết thuần túy. Nó không còn là một bài học xa vời. Nó là một cuộc chiến giải đố dựa trên chính đứa con tinh thần của tôi.
Tôi đi từ:
Hành động -> Va chạm -> Sở hữu thuật ngữ
Và ở giữa quá trình đó, AI đóng vai trò sparring partner chứ không phải người cầm tay lái hộ.
Kỳ Vọng Phía Sau Khoảng Lặng
Nhìn theo một cách tích cực, giai đoạn thất nghiệp này chính là một lực ma sát lành mạnh mà cuộc sống ném vào tôi.
Nếu không có khoảng lặng nghiệt ngã này, có lẽ tôi vẫn sẽ tiếp tục lao đi như một con thiêu thân trong vòng xoáy cơm áo gạo tiền, tiếp tục để các thuật toán mạng xã hội định nghĩa hôm nay tôi phải nghĩ gì và cảm thấy thế nào.
Tôi biết việc thay đổi một thói quen tư duy đã ăn sâu vào máu không thể diễn ra trong ngày một ngày hai. Sẽ vẫn có những ngày tôi bị xao lãng. Sẽ vẫn có những đêm tôi thức dậy với cảm giác tội lỗi đè nặng lên lồng ngực và lại muốn viết một danh sách công việc dài dằng dặc để trốn tránh.
Nhưng ít nhất, tôi đã nhìn ra vấn đề và đã bắt đầu có cho mình một lối đi riêng.
Tôi đặt kỳ vọng rất lớn vào bản thân sau khi bước qua giai đoạn thử thách này. Tôi tin rằng, bằng việc kiên trì làm một "nút thắt cổ chai thông minh", biết đi chậm lại để đào sâu, biết dùng AI làm người đá tập thay vì chiếc gậy dò đường, tôi sẽ không chỉ tìm được một công việc.
Xa hơn thế, tôi sẽ bước ra khỏi vùng tối này với một bộ não sắc bén hơn, một tâm thế chủ động hơn, và một sự thoughtful đúng nghĩa: một người vừa thạo làm, vừa sâu sắc trong tư duy, và biết dùng công nghệ để tạo ra những giá trị thực chất cho chính mình và những người xung quanh.
Bão AI ngoài kia vẫn sẽ tiếp tục quét qua, nhưng tôi chọn làm một cái cây bén rễ thật sâu vào lòng đất, thay vì một chiếc lá cuốn theo chiều gió.